لباس مردگان
قرآن در داستان خلقت آدم و همسرش از اصطلاح «سوآت» برای اشاره به شرمگاههای بدن استفاده کرده است. سوآت بر وزن عورات جمع سوأت بر وزن عورت و از ریشهی سوء به معنی بدی و زشتی است. اصطلاح سوآت در پنج آیه آمده است:
اعراف 20: شیطان آن دو را وسوسه کرد تا سوآتشان را که از آنها پنهان شده بود، آشکار کند.
اعراف 22: پس آن دو را با فریب فرود آورد، وچون از درخت چشیدند سوآتشان بر آنها آشکار شد، و با برگ باغ به پوشاندن خود پرداختند.
اعراف 26: ای فرزندان آدم، بر شما لباسی فرستادیم که سوآت شما را میپوشاند و شما را میآراید، و لباس تقوا بهتر است.
اعراف 27: ای فرزندان آدم، شیطان شما را نفریبد، چنانکه پدر و مادرتان را از باغ بیرون کرد. لباسشان را از آنان گرفت تا سوآتشان را به آنان نشان دهد.
طه 121: از آن خوردند و سوآتشان آشکار شد، و با برگ باغ به پوشاندن خود پرداختند.
اینکه آدم و همسرش خود را با برگ پوشاندند نشان میدهد که منظور از «سوآت» تمام بدن انسان نیست، چرا که پوشاندن تمام بدن (از جمله وجه و کفین) با برگ درختان دشوار و نامعقول است. حتی اگر از منظر «فقه سنتی اسلامی» پوشاندن تمام بدن را برای همسر آدم ضروری بدانیم، این کار برای خود آدم لزومی نداشته است. با این حال آیهی دیگری در قرآن وجود دارد که در آن کلمهی سوأت به شکل مفرد استفاده شده است و منطق آیه نشان میدهد که منظور از این کلمه تمام بدن است. در سورهی مائده آمده است که هنگامی که پسر آدم برادرش را کشت، خدا کلاغی را فرستاد تا به او بیاموزد که سوأتِ برادرش را در زمین دفن کند:
مائده 31: پس کلاغی را فرستاد که زمین را میکاوید تا به او نشان دهد که چگونه سوأت برادرش را پنهان کند.
ترجمهی سوأت در این آیه به شرمگاه منطقی نیست و طبیعیتر آن است که در اینجا منظور آیه را تمام بدن بگیریم. با وجود این اختلاف ظاهری در کاربرد سوأت، میتوان در مجموعهی این آیات منطق مشترکی را مشاهده کرد: سوأت اندامی است که باید آن را پنهان کرد. برای زندگان، سوأت بخشهای شرمگاهی بدن آنهاست که با پوششی از برگ هم میتوان پنهان کرد و برای مردگان، سوأت تمام بدن آنهاست که به شکل کامل در خاک پنهان میشود. علاوه بر پنهان کردن جسد در زیر خاک، برای احترام بیشتر رسم است که تمام بدن میت را با پارچهای به نام کفن نیز میپوشانند، یا در بعضی از فرهنگها با تابوت در قبر قرار میدهند. لباس مردگان اعم از کفن، تابوت، و خاک، پوششی سراسری است که تمام بدن را پنهان میکند.
تنها جایی از قرآن که پنهان کردن تمام بدن اعم از وجه و کفین و سایر اندامها از آن استنباط میشود، همین آیه است. پنهان کردن تمام بدن میت عملی معقول و معروف است. این پوشش برای زن و مرد مرده فرقی نمیکند، و برای گروههای مختلف زنان اعم از «قواعد» و «غیر قواعد» نیز یکسان است.
همچنان که پیشتر تأکید شد، نه در این مقاله نه در مقالات پیشین منظور این نیست و نبوده است که برای زندگان تنها پوشاندن مواضع شرمگاهی بدن کافی است. واضح است که ما تنها برای پنهان کردن مواضع شرمگاهی لباس نمیپوشیم و این موضوع در قرآن نیز بیان شده است:
نحل 81: برای شما پوشاکی قرار داد که شما را از گرما حفظ میکند و پوشاکی که شما را از آسیب حفظ میکند (زره؟).
برای حفظ بدن از گرما یا ضربات شمشیر و نیز به دلایل بسیار دیگر که البته در زمانها و مکانهای مختلف فرق میکند، تنها پوشاندن شرمگاهها کافی نیست. اما این نکته را نمیتوان از نظر دور داشت که مواضعی از بدن که قرآن از آنها نام برده است و به نوعی بر پوشش آنها تأکید کرده است همگی نواحی شرمگاهی هستند: سوآت، عورات، فروج، جیوب، و زینت. از میان این پنج اصطلاح کنایی، زینت ابهام بیشتری دارد و در فقه سنتی با تکیه بر همین ابهام به پوشاندن تمام بدن زن حکم میشود. با این حال قرائنی منطقی وجود دارد که نشان میدهد تفسیر فقه سنتی از این اصطلاح مبهم نادرست است و موضع زینت زنان به موضع جیوب آنان نزدیک است. اندامهایی از قبیل وجه و کفین و قدمین و ذراع و ساق و مو که در فقه سنتی بر روی آن بحث میشود هیچیک مواضع شرمگاهی نیستند، قرآن نامی از این مواضع نبرده است و تصریحی بر ضرورت پوشش یا عدم پوشش آنها ندارد.
در جوامع مدرن معمولاً متناسب با هر موقعیتی لباسی پوشیده میشود: لباس خواب، لباس کار، لباس خانه، لباس رسمی، لباس ورزش و غیره. شکل و محدودهی پوشش این لباسها متفاوت است. در قرآن نیز شکل و حدود لباس در موقعیتهای زمانی و مکانی مختلف فرق میکند: لباس در برابر محارم و غیر محارم، لباس زنان قاعده، لباس در هنگام ظهر و قبل از نماز صبح و بعد از نماز عشا، لباس برای حفاظت از گرما و غیره. به همین ترتیب شکل و محدودهی پوشش مردگان نیز از پوشش زندگان متمایز است. بر خلاف مردگان، پوشاندن تمام بدن زندگان معقول نیست.